Dzisiaj jest Poniedziałek 27.06.2016 16:54:10
Powstanie Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego
 
Powołanie do życia Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego (PTK) w lutym 1954 roku było wydarzeniem o dużym znaczeniu; głównie ze względu na rolę, jaką PTK odegrało w rozwoju polskiej kardiologii. Warto temu wydarzeniu poświęcić kilka słów.
Zanim podjęta została decyzja o powołaniu Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego, staraniem wielu ludzi stworzone zostały realne warunki, które przyczyniły się do zrealizowania tego zamierzenia. Jeszcze przed II wojną światową wśród internistów istniała grupa lekarzy żywo zainteresowana problemami kardiologii. W grupie tej szczególną inicjatywą organizatorską wyróżniał się Mściwój Semerau-Siemianowski; jeszcze w okresie międzywojennym kilkakrotnie podejmował inicjatywę powołania towarzystwa zrzeszającego specjalistów tej dziedziny.

13 listopada 1949 roku odbyło się zebranie przedstawicieli polskiego środowiska kardiologicznego w II Klinice Chorób Wewnętrznych pod przewodnictwem M. Semerau-Siemianowskiego; byli to głównie kierownicy klinik chorób wewnętrznych o profilu kardiologicznym. Na zebraniu tym M. Semerau-Siemianowski przedstawił ideę powołania Sekcji Kardiologicznej Towarzystwa Internistów Polskich. Wybrano zarząd, w skład którego weszli: M. Semerau-Siemianowski (prezes), J. Jakubowski (wiceprezes) oraz D. Aleksandrow (sekretarz) i E. Żera (skarbnik). Już wkrótce, bo 15 stycznia 1950 roku, w tej samej Klinice odbyło się zebranie 120 lekarzy kardiologów z całego kraju, na którym uchwalono utworzenie Sekcji Kardiologicznej Towarzystwa Internistów Polskich i zatwierdzono tymczasowy zarząd. Niestety, momentu powołania Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego główny inicjator tej idei już nie doczekał.

Po śmierci M. Semerau-Siemianowskiego myśl powołania Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego nie została zarzucona. W niespełna rok po jego odejściu odbyła się historyczna Konferencja Sekcji Kardiologicznej TIP (27/28 II 1954). Obszerne sprawozdanie z przebiegu tej konferencji napisał Stanisław Bober, członek zarządu Sekcji, co zostało wydane w specjalnym dodatku Polskiego Tygodnika Lekarskiego.

Obrady konferencji odbywały się w nowo wybudowanej, pięknej sali wykładowej II Kliniki Chorób Wewnętrznych AM w Łodzi przy ul. Sterlinga 1. Konferencja miała szczególnie uroczysty przebieg, gdyż była poświęcona pamięci prof. M. Semerau-Siemianowskiego. Ponadto, porządek obrad przewidywał dwa punkty

1. część naukową - w całości poświęconą podsumowaniu dorobku polskiej kardiochirurgii;

2. część organizacyjną, w której głównym punktem było powołanie Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego.

Obrady otworzył Jerzy Jakubowski; omówił działalność naukową prof. M. Semerau-Siemianowskiego, wskazał przy tym, że był On zwolennikiem także chirurgicznego leczenia chorób serca i to przekonanie wpajał swoim uczniom.

Spośród referatów wygłoszonych na sesji naukowej należy wymienić zwłaszcza te, które z perspektywy czasu, ze względu na osoby wygłaszające, jak i przedstawione problemy, nabrały później specjalnego znaczenia.

"1. J. Walawski: Wkład prof. M. Semerau-Siemianowskiego w naukę.

2. A. Chrościcki: Rozpoznawanie i kwalifikacja do leczenia chirurgicznego wad rozwojowych serca i wielkich naczyń.

3. L. Manteuffel: Leczenie chirurgiczne nabytych i wrodzonych wad serca.

4. T. Gonta, M. Waśniewska-Gontowa, A. Koziorowski: Rola i znaczenie cewnikowania serca w zwężeniu zastawki dwudzielnej.

5. J. Moll: Leczenie chirurgiczne wad serca w oparciu o doświadczenia własne.

6. J. Dryjski: Leczenie urazowych uszkodzeń serca".

W części organizacyjnej podjęto kilka bardzo ważnych uchwal, które zostały zredagowane w formie następujących wniosków (oryginalne brzmienie):

"1. Otoczyć opieką rozwijające się i powstające ośrodki kardiochirurgiczne (Oddz. doc. L. Manteuffla, dra B. Wiśniewskiego i doc. A. Chrościckiego w Warszawie, dra J. Molla w Poznaniu)

2. Konferencja uważa, że konieczne jest ustalenie siedziby nowych ośrodków kardiochirurgicznych. Na razie przewiduje się, że ośrodkami leczenia wad wrodzonych będą Instytut Matki i Dziecka oraz Klinika Pediatryczna AM w Warszawie (J. Kossakowski, W. Poradowska, A. Chrościcki). Należy ustalić możliwość włączenia się do kardiochirurgii Kliniki prof. W. Brossa (Wrocław) i prof. J. Gasińskiego (Zabrze) - jako ośrodków leczenia wad wrodzonych i nabytych serca oraz Kliniki prof. K. Dębickiego (Gdańsk) i Kliniki prof. R. Drewsa (Poznań) do leczenia wad nabytych.

3. Należy ustalić ośrodki internistyczne i radiologiczne, mogące współpracować z tymi ośrodkami kardiochirurgicznymi.

4. Ustala się termin przeglądu osiągnięć polskiej kardiochirurgii za 2 lata, z tym że bieg pracy będzie przedstawiony na okresowych posiedzeniach Sekcji Kardiologicznej.

5. Realizacja przyjętej na Konferencji Uchwały o przekształceniu Sekcji Kardiologicznej TIP w Polskie Towarzystwo Kardiologiczne".

Polskie Towarzystwo Kardiologiczne - jak było wspomniane już wcześniej - miało bardzo duży wpływ na rozwój kardiologii w kraju; odgrywało ono wiodącą rolę w kształtowaniu myśli kardiologicznej, inicjowało nowe kierunki badań, kreowało nowe metody postępowania terapeutycznego. Polskie Towarzystwo Kardiologiczne organizowało coroczne zjazdy kardiologiczne, konferencje i sympozja dyskusyjne, poświęcone współczesnym problemom kardiologicznym, co następnie weszło już do tradycji i przetrwało po dzień dzisiejszy. Miało to wpływ na upowszechnienie współczesnej wiedzy, kształcenie kadry specjalistów i - najogólniej rzecz biorąc - poprawę opieki nad chorymi z chorobami serca.

Posiedzenia Towarzystwa we wczesnym okresie jego działania odbywały się co kwartał w coraz innych miastach, które skupiały większe ośrodki kardiologiczne. Pierwsze oddziały PTK powstają w roku 1964 - w Gdańsku, Łodzi, Poznaniu i Wrocławiu, rok później - w Katowicach i Krakowie. W Warszawie Oddział PTK zostaje powołany do życia dopiero w roku 1970, a w Lublinie w roku 1972, choć obydwa te ośrodki posiadały liczną i doświadczoną kadrę oraz dobrze zorganizowane kliniki. W dalszej kolejności powstają nowe Oddziały w Białymstoku (1975), Szczecinie (1975), Toruniu (1991), Bydgoszczy (1992) i Zabrzu (1992). Dla zachowania historycznej prawdy należy wspomnieć, że w sprawie powołania tego ostatniego Oddziału (w Zabrzu) została podjęta uchwała przez ówczesny Zarząd Główny już 13 stycznia 1979 roku Jednak ze względu na trudności formalno-administracyjne, stwarzane przez współczesne władze wojewódzkie, uchwała nie doczekała się pełnej realizacji.

W roku 1992 jest już 13 Oddziałów PTK, wszystkie one biorą żywy udział w życiu naukowym i działalności leczniczej kardiologicznej, choć możliwości kadrowe i aparaturowe działających ośrodków różnią się częstokroć diametralnie.

O żywotności Towarzystwa świadczą jego sekcje specjalistyczne. W pierwszych latach sekcje ukierunkowane były na działalność zawodową. Pierwsze sekcje - we współczesnym rozumieniu ich roli - powstają w drugiej połowie lat sześćdziesiątych. W roku 1968 powołano następujące sekcje i pierwszych ich przewodniczących:

* Sekcja Kardiologii Socjalnej - Bronisław Karolczak,

* Sekcja Kardiologii Chirurgicznej - Wacław Sitkowski,

* Sekcja Kardiologii Eksperymentalnej - Bohdan Lewartowski,

* Sekcja Kardiologii Pediatrycznej - Antoni Chrościcki.
Powołano wówczas 5 komisji, które normowały życie

Towarzystwa, jak również podejmowały pewne inicjatywy twórcze. Były to następujące komisje:

* Komisja Wydawnicza - Mieczysław Fejgin (od roku 1969 Feliks Bolechowski),

* Komisja Normalizacji - Zdzisław Askanas,

* Komisja Naukowa - Marian Tulczyński,

* Komisja Kształcenia Podyplomowego i Specjalizacji - Edmund Żera,

* Komisja Nagród i Wyróżnień - Marian Tulczyński.

Wraz ze wzrostem aktywności Towarzystwa zwiększała się liczba jego członków; z 550 osób w roku 1966 jego liczebność wzrosła do 705 osób w 1970 roku.

Pod koniec roku 1973 prezesurę Towarzystwa obejmuje Jan Kwoczyński. Był to ostatni przedstawiciel polskiej przedwojennej szkoły - po Jakubowskim, Żerze i Askanasie - która własnymi siłami budowała zręby rodzimej kardiologii. Jan Kwoczyński, mający żywe kontakty z ośrodkami zagranicznymi (przez kilka lat pracował w Stanach Zjednoczonych), rozwinął, zwłaszcza w drugiej swojej kadencji (1976-79), nowe kierunki działania Towarzystwa. Powstały, obok już istniejących sekcji: kardiochirurgii (J. Moll), kardiologii pediatrycznej (A. Chrościcki) i oświaty zdrowotnej (M. Gamski), sekcje nowe - elektrostymulacji (M. Stopczyk) i nadciśnienia tętniczego (W. Januszewicz).

Okres ten obfitował w konferencje dyskusyjne i posiedzenia naukowe. Każdego roku w maju odbywały się Konferencje Dyskusyjne, a na jesieni, przeważnie w październiku lub listopadzie - Posiedzenia Naukowe, które z czasem przekształciły się w 2 - 3-dniowe Zjazdy PTK. Od tego czasu przyjął się jako obowiązujący przez lata taki właśnie wzorzec posiedzeń naukowych PTK. W roku 1977 ten zakres posiedzeń został wzbogacony wizytą profesorów amerykańskich z American College of Cardiology. Przybyli, między innymi, sam prezes American College of Cardiology Dean Mason z Uniwersytetu w Kalifornii i John Collins Jr z Uniwersytetu w Harward. Dwudniowe konferencje odbyły się w Krakowie (25 i 26.05.1977) i w Warszawie (28 i 29.05.1977). W roku 1978 Sekcja Elektrostymulacji zorganizowała posiedzenie grupy roboczej Sekcji Elektrokardiologii i Elektrosymulacji Serca Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego oraz przy udziale gości zagranicznych posiedzenie sympozjalne w Radziejowicach (28.10.1978).

Nadeszły lata osiemdziesiąte, okres wielkiego kryzysu politycznego i ekonomicznego, a także kryzysu naukowego. Ograniczony udział gości zagranicznych i zredukowany do minimum napływ literatury zagranicznej musiały odbić się na stanie polskiej nauki, a w tym kardiologii. Tym większą rolę w upowszechnianiu wiedzy spełniały konferencje i zjazdy naukowe. Trwała jednak praca szkoleniowa, powstała Sekcja Pielęgniarek (A. Dyduszyński), prowadzono badania epidemiologiczne i pracę oświatową na temat czynników ryzyka w zakresie chorób układu krążenia. Powołano nową Sekcję Badań nad Miażdżycą (M. Ciświcka-Sznajderman), jednak przedwczesny zgon przewodniczącej zaważył niepomyślnie na rozwoju działalności tej sekcji. W roku 1988 na wniosek Wandy Rydlewskiej-Sadowskiej utworzona zostaje Sekcja Echokardiografii, która w następnych latach patronuje burzliwemu rozwojowi tej dyscypliny kardiologicznej w kraju. Ożywiła także bardzo swoją aktywność, działająca od kilku lat, Sekcja Elektrokardiologii i Elektrostymulacji, zwłaszcza kiedy jej kierownictwo przejęła Wiesława Piwowarska. Wychodząc na przeciw współczesnym potrzebom, utworzono Sekcję Komputery w Kardiologii, rozwiązano natomiast na wniosek Wacława Sitkowskiego - Sekcję Kardiochirurgii (1987 r.).

Na przełomie lat 1989/1990 egzystencja Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego została poważnie zachwiana. Skromny budżet PTK tworzony ze składek członkowskich, niewielkich sum płynących z wystaw zjazdowych i nieliczących się prawie dotacji Min. Zdrowia i Opieki Społecznej na "Kardiologię Polską", w roku 1990 doprowadzony został praktycznie do zera. Nie było środków na zorganizowanie zjazdu PTK w Katowicach w 1990 roku. Były nawet sugestie, aby zjazd odwołać. Kryzys ten przełamano. Nowy Zarząd Główny (wybrany we wrześniu 1989 r.) stanął na wysokości zadania. Szybko dostosował swą działalność do nowych warunków ekonomicznych wolnego rynku. Wprowadzono nowe zasady współpracy z firmami farmaceutycznymi, co doprowadziło do sponsorowania przez te firmy większych przedsięwzięć Towarzystwa (szkolenie, stypendia wyjazdowe, wydawnictwo). Także czasopismo Towarzystwa "Kardiologia Polska", które od najdawniejszych czasów - pierwszego Redaktora, Jerzego Jakubowskiego, poprzez bardzo długą kadencję naczelnego redaktora, Włodzimierza Januszewicza, a później Mariusza Stopczyka i Marka Sznajdermana - borykało się z trudnościami finansowymi; w roku 1990 radykalnie zmieniło swój charakter. Kiedy w połowie roku 1990 cykl wydawniczy "Kardiologii Polskiej" opóźniony był o cały rok, a Zespół Redakcyjny ze względu na piętrzące się trudności złożył rezygnację, decyzją Zarządu Głównego PTK pismo zostało przejęte przez Kolegium składające się z Prezydium ZG PTK. Przeprowadzono intensywną akcję promocyjną. Podpisano umowę z prywatnym wydawcą, wprowadzono nową formułę pisma, zmieniono szatę graficzną, postawiono wysokie wymagania autorom ubiegającym się o publikacje w piśmie. Poprawiła się kondycja finansowa "Kardiologii", a rezerwy finansowe pod koniec roku 1992 wynosiły pół miliarda złotych. "Kardiologia" ukazywała się przez cały 1992 rok bez opóźnień.

Towarzystwo okrzepło w swoich działaniach na zewnątrz. Podjęta została ze wzmożoną aktywnością walka z epidemią chorób układu krążenia, podobnie jak za czasów Zdzisława Askanasa Zarząd Główny przygotował Memoriał w sprawie chorób układu krążenia (listopad 1990), którego adresatem były Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej oraz redakcje głównych dzienników. Przedstawiciele Zarządu odbyli spotkania z Senacką Komisją Polityki Społecznej i Zdrowia (grudzień 1989), gdzie przedstawiono wypracowany przez PTK konkretny i realistyczny "Narodowy Plan Ochrony Serca". Dokument ten następnie złożono w Ministerstwie Zdrowia i Opieki Społecznej (22 XII 1989). Wiosną 1990 r. specjalna Komisja ZG PTK wraz z Radą Naukową Instytutu Kardiologii opracowała wspólną wersję "Narodowego Planu Ochrony Serca" przedstawiając główne tezy Sejmowej Komisji Zdrowia (marzec 1990).

Z początkiem roku 1991 Prezydium ZG PTK na ręce ówczesnego Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej W. Sidorowicza złożyło Memoriał, w którym przedstawiono racjonalny plan postępowania prewencyjnego, a jednocześnie wyrażono najgłębszy niepokój narastającą epidemią chorób układu krążenia. Ponownie postulowano wprowadzenie "Narodowego Planu Ochrony Serca" w Polsce. Efekty całej tej działalności były jednak nikłe, wobec braku większego zainteresowania ze strony Ministerstwa Zdrowia i Opieki Społecznej oraz Parlamentu.

Drugi ważny kierunek działania Zarządu tej kadencji, to działalność szkoleniowa. Wprowadzono sesje dydaktyczne do Konferencji i Zjazdów Kardiologicznych; sesje zajmują do 25% programowego czasu posiedzeń. Zaprzestano wyznaczania z góry tematów zjazdu - przyjmując prace z całego obszaru kardiologii, które poddane anonimowym recenzjom tworzyły treść Kongresu. Pierwszy Kongres PTK wg nowej formuły odbył się w Gdańsku (2-3.10.1992 r.). Towarzystwo pozyskując środki z różnych źródeł mogło ogłosić gotowość pomocy finansowej wszystkim swym członkom, którym przyjęto pracę na ważny kongres zagraniczny. Przeciętnie rocznie 30-40 tys. dolarów wyniosły granty PTK w latach 1992 i 1993, co zasadniczo zwiększyło obecność polskiej kardiologii w świecie. Nawiązano współpracę z ośrodkiem kardiologicznym w Bad Kroizingen (Prof. H. Roskamm), gdzie na szkolenie wyjechało w latach 1991/1992 - 17 młodych lekarzy.

Swoje zadania statutowe Zarząd realizował w zreorganizowanych lub na nowo powołanych Komisjach Problemowych:

* Komisja Nauki - Barbara Dąbrowska,

* Komisja Kliniczna - Andrzej Dyduszyński/Maria Krzemińska-Pakuła,

* Komisja Profilaktyki i Epidemiologii - Janusz Hanzlik,

* Komisja Dydaktyki - Jerzy Kuch/Danuta Liszewska-Pfejfer,

* Komisja Sprzętu i Aparatury - Jerzy Adamus,

* Komisja Zagraniczna - Witold Rużyłło/Adam Torbicki,

* Komisja Nagród - Leszek Giec/Jacek Dubiel

oraz w Sekcjach Specjalistycznych:

* Sekcja Echokardiografii - Wanda Rydlewska-Sadowska,

* Sekcja Elektrosymulacji i Elektrofizjologii Klinicznej - Wiesława Piwowarska/Grażyna Świątecka,

* Sekcja Pediatryczna - Maria Markowa.


OŚRODKI KARDIOLOGICZNE


Pierwsze ośrodki o profilu kardiologicznym w okresie powojennym zaczęły powstawać w miastach akademickich. Tak jak powojenna historia Polski rozpoczyna się w Lublinie, tak też zaczątki struktur organizacyjnych polskiej kardiologii biorą swój początek w tym mieście.


Lublin


Dekretem PKWN z 23 października 1944 roku zostaje utworzony w Lublinie Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej. Inauguracja roku akademickiego odbyła się 14 stycznia 1945 roku.

Wśród 20 innych klinik Wydziału Lekarskiego, I Klinika Chorób Wewnętrznych o profilu kardiologicznym rozpoczęła pracę już z końcem listopada 1944 roku. Kierownikiem jej został znany kardiolog poznański, Jan Henryk Lubieniecki. Po jego śmierci w roku 1947 kierownikiem Kliniki został Aleksander Goldschmied, który - zajmując się etiopatogenezą nadciśnienia tętniczego - prowadził między innymi badania nad działaniem leczniczym snu przedłużonego na normalizację ciśnienia tętniczego. Od roku 1953 Kliniką kierował Mieczysław Gamski, który dał podwaliny pod późniejszy rozwój kardiologii lubelskiej. W tym czasie rozpoczęto, wspólnie z Instytutem im. Hirszfelda we Wrocławiu, badania nad zastosowaniem leku D1, i D1H (prep. Ipronal) w leczeniu nadciśnienia tętniczego i nerwic układu krążenia. Wprowadzono badania polikardiograficzne u osób z nadciśnieniem tętniczym i chorobą niedokrwienną serca. Warto tu wspomnieć, że pierwsze dwa elektrokardiografy firmy Siemens zostały sprowadzone do Lublina w czasie wojny (ok. 1943 r.). Jeden był zainstalowany w szpitalu Jana Bożego (elektrokardiogramy odczytywał Z. Mizerski), drugi - w Ubezpieczalni Społecznej przy ul. Hipotecznej 4 (ekg-gramy opisywał J. Stocki).

Po przeniesieniu się Mieczysława Gamskiego do Gdańska w roku 1957 kierownikiem Kliniki został Mieczysław Kędra (1914 - 1976), jeden z czołowych kardiologów Polski, który wprowadził wiele nowoczesnych metod badawczych i stworzył Klinikę Kardiologii w Akademii Medycznej w Lublinie. Był człowiekiem bardzo dynamicznym, pracowitym i niezwykle oddanym kardiologii. Ukończył wydział lekarski we Lwowie w roku 1938 i tam w roku 1939 uzyskał stopień naukowy doktora medycyny. W czasie okupacji pracował w Krakowie, a następnie we Wrocławiu, gdzie powołany został do służby wojskowej (1946 - 1949); został naczelnym internistą Wojska Polskiego. Habilitował się w roku 1949 we Wrocławiu. Od roku 1957 rozpoczął pracę w Lublinie jako kierownik I Kliniki Chorób Wewnętrznych, która w 1970 roku przemianowana została na Klinikę Kardiologii.

W roku 1964 Klinika została przeniesiona do nowego Szpitala Klinicznego (PSK nr 4). W roku 1968 w Klinice zorganizowany został największy wówczas w Polsce, 17-łóżkowy Oddział Intensywnej Opieki Kardiologicznej dla chorych z zawałem serca i groźnymi dla życia zaburzeniami rytmu. Oddział przyjmował miesięcznie ok. 80 chorych, w tym 30-40 chorych z ostrym zawałem serca z Lublina i okolic. Oddział ten pracuje do dzisiaj i leczy chorych niemal z całego regionu lubelskiego.

Zespół Kliniki, poza działalnością leczniczą, prowadził dydaktykę studencką oraz w bardzo szerokim zakresie badania nad etiopatogenezą i leczeniem wielu chorób układu krążenia, przede wszystkim choroby niedokrwiennej serca. W Klinice prowadzono badania nad rolą katecholamin i układu renina-angiotensyna-aldosteron w powstawaniu nadciśnienia tętniczego. Kędra wprowadził fizjologiczną, całkowicie bezpieczną próbę czynnościową ekg, polegającą na wykonaniu badania w czasie snu. Klinika jako jedna z pierwszych w kraju wprowadziła wczesną rehabilitację chorych po zawale serca, dzięki czemu większość chorych zaczęła opuszczać Klinikę już w trzecim tygodniu hospitalizacji. W Nałęczowie utworzono nowoczesny Ośrodek Rehabilitacji Sanatoryjnej (20 łóżek), gdzie do dzisiaj leczeni są chorzy po zawale serca, a następnie prowadzeni w ramach rehabilitacji ambulatoryjnej w Przyklinicznej Przychodni Kardiologicznej.

Od roku 1976, po śmierci Mieczysława Kędry, Kliniką kieruje Marian Markiewicz. Klinika utrzymała swój wysoki poziom leczniczy i naukowy, i nadal należy do przodujących ośrodków kardiologicznych w Polsce. Klinika posiada następujące pracownie: echokardiografii, polikardiografii, reografii i badań czynnościowych układu krążenia. Ponadto, posiada pracownie badań inwazyjnych (cewnikowania serca), pracownie kontroli sztucznych rozruszników i pracownie psychologii klinicznej. Od roku 1981 Klinika ma wlasną sale operacyjną, gdzie zespól kardiologów wszczepia sztuczne rozruszniki: rocznie implantuje się ok. 300 nowych stymulatorów i wykonuje się ok. 200 reimplantacji.

Klinika Kardiologii jako jedyny ośrodek w makroregionie południowo-wschodnim wykonuje badania koronograficzne i leczenie metodą przezskórnej angioplastyki (PTCA) Klinika jest jedynym ośrodkiem na terenie regionu - województw południowo-wschodniej Polski, gdzie wykonuje się nieinwazyjne i inwazyjne badania układu krążenia. W regionie lubelskim w szerokim zakresie prowadzona jest działalność leczniczo-rehabilitacyjna. Na terenie lubelszczyzny pierwszy wprowadził ją w latach pięćdziesiątych A. Tuszkiewicz, który zorganizował w Nałęczowie ośrodek rehabilitacji dla leczenia nadciśnienia tętniczego, choroby niedokrwiennej i nerwic serca. Aktualnie w Nałęczowie są dwa ośrodki rehabilitacyjne: jeden - prowadzony przez Klinikę Kardiologii AM w Lublinie (kier. M. Markiewicz), drugi - prowadzony przez I Klinikę Kardiologii CMKP (kier. K. Ilmurzyńska). Łącznie w sanatoriach tych jest ok. 1000 łóżek, dobrze wyposażony Oddział IOK oraz pracownie diagnostyczne.

Klinika Kardiologii w Lublinie ma liczące się w kraju osiągnięcia naukowe i zawodowe. W latach 1952 - 1992 doktoryzowały się 44 osoby, habilitowało się 7 pracowników, w okresie 1978 - 1980 trzech pracowników uzyskało tytuł naukowy profesora (Marian Markiewicz, Teresa Widomska-Czekajska, Barbara Kalber-Postępska).


Warszawa


Warszawa jako jeden z pierwszych ośrodków kardiologicznych po II wojnie światowej rozpoczęła swoją działalność naukowo-leczniczą, nawiązując do szczytnych tradycji okresu międzywojennego, kiedy to rozwijali swoje ośrodki tacy wielcy nauczyciele jak: W. Janowski, J. Pawiński, W. Orłowski i M. Semerau-Siemianowski.

Już w listopadzie 1944 roku niewielkie grono nauczycieli akademickich, klinicystów rozpoczęło zajęcia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Warszawskiego. Pierwszymi ośrodkami kardiologicznymi były: I i II Klinika Chorób Wewnętrznych początkowo Uniwersytetu Warszawskiego, a później (od 1950 r.) Akademii Medycznej, Oddział Chorób Układu Krążenia Szpitala Sióstr Elżbietanek i nieco później IV Klinika Chorób Wewnętrznych Akademii Medycznej.

Kierownikiem I Chorób Wewnętrznych został Andrzej Biernacki. Wachlarz zainteresowań zespołu klinicznego był bardzo szeroki, ze szczególnym jednak ukierunkowaniem na choroby układu krążenia, a w tym nadciśnienie tętnicze. Publikacje z tego okresu dotyczą leczenia nadciśnienia tętniczego, zarostowego zapalenia tętnic oraz choroby Bűrgera. Leczenie obejmowało zarówno metody balneologiczne, jak i farmakologiczne. Przy Klinice istniały poradnie: nadciśnieniowa i chorób naczyń obwodowych. Klinika prowadziła kursy kardiologiczne dla lekarzy. W roku 1953 A. Biernacki (1903- 1963) przedstawił oryginalny podział kliniczny choroby nadciśnieniowej na 4 okresy. Zaproponował nowe, na ówczesne czasy, metody leczenia zarostowego zapalenia tętnic. Opisał zaburzenia hemodynamiczne u chorych na gruźlicę płuc. Klinika ta po śmierci A. Biernackiego zmieniła całkowicie swój charakter, stała się Kliniką Nefrologiczną.

Pierwszym kierownikiem II Kliniki Chorób Wewnętrznych po wojnie był Witold Orłowski. Klinika prowadziła w szerokim zakresie badania nad przewlekłą niewydolnością krążenia; oceniano zmiany biochemiczne, zaburzenia hemodynamiczne, wprowadzano nowe metody leczenia. Na podstawie tych badań opublikowano własną teorię patogenezy przewlekłej niewydolności krążenia. 1 września 1948 roku nowym kierownikiem Kliniki został Mściwój Semerau-Siemianowski (1885 - 1953). Kierowana przez niego Klinika stała się jednym z bardziej znanych ośrodków naukowych i leczniczych w Europie. Powstają w niej pracownie naukowe z nowoczesnymi naówczas metodami badawczymi, jak: fIebografia, kapilaroskopia, fonokardiografia. W roku 1948 w Klinice została powołana do życia pracownia hemodynamiczna, w której wykonano pierwsze w Polsce cewnikowanie serca (I. Ławkowiczowa). W roku 1953 kierownictwo Kliniki objął Dymitr Aleksandrow, doskonały dydaktyk, świetny wykładowca. Jego wykładom przysłuchiwało się nie tylko wielu studentów, ale także liczne grono lekarzy. W Klinice powstały nowe pracownie naukowe, podejmowane były nowoczesne metody badawcze w zakresie polikardiografii (piezografia, fonokardiografia, fIebografia), a także metody badań biochemicznych nad etiopatogenezą miażdżycy i choroby niedokrwiennej serca.

Wraz z objęciem kierownictwa przez Włodzimierza Januszewicza (1964 r.) Klinika stała się pierwszym i najwszechstronniej przygotowanym ośrodkiem diagnostyki nadciśnienia tętniczego w Polsce. W roku 1976, z chwilą powołania lnstytutu Chorób Wewnętrznych, II Klinika Chorób Wewnętrznych została przemianowana na Klinikę Nadciśnienia Tętniczego i Chorób Naczyń, wchodzącą w skład tego lnstytutu. W Klinice, poza kierownikiem, pracuje trzech profesorów (Henryk Chlebus, Bożena Wocial, Barbara Dąbrowska) oraz trzech docentów (Jolanta Chodakowska, Hanna Ignatowska-Świtalska, Adam Torbicki). W Klinice, która liczy 66 łóżek, istnieje 3-łóżkowy Ośrodek Intensywnej Opieki Kardiologicznej oraz 12-łóżkowy pododdział, przeznaczony do wysokospecjalistycznej diagnostyki nadciśnienia tętniczego. W ramach Kliniki działa Ambulatorium i Klinika Dzienna dla chorych z nadciśnieniem tętniczym.

Klinika posiada następujące pracownie:

* dobowego pomiaru ciśnienia tętniczego,

* USG serca,

* dobowego monitorowania serca metodą Holtera,

* prób wysiłkowych,

* hemodynamiczna,

* biochemiczna,

* izotopowa.

Podstawowe zainteresowania naukowe Kliniki dotyczą głównie różnych aspektów patogenezy, diagnostyki i leczenia nadciśnienia tętniczego. Wymienić tu należy badania nad rolą czynników genetycznych, hormonalnych i reologicznych w rozwoju nadciśnienia tętniczego. Diagnostyka koncentruje się na wtórnych postaciach nadciśnienia tętniczego, głównie naczyniowo-nerkowego i hormonalnie uwarunkowanego (guz chromochłonny i hiperaldosteronizm). Wiele prac dotyczy nieinwazyjnych metod badania serca i układu krążenia. W centrum zainteresowania badawczego w ostatnich latach znajduje się problematyka nadciśnienia płucnego. Główne problemy to: ocena przydatności echokardiografii w diagnostyce nadciśnienia płucnego i zatorowości płucnej, poszukiwania wewnątrzsercowych źródeł zatorowości tętniczej oraz ocena czynności rozkurczowej lewej komory i jej związku z przerostem lewej komory i czynnikami humoralnymi. Pracownicy Kliniki są autorami 9 monografii, najważniejsze z nich to: Nadciśnienie tętnicze (W. Januszewicz, M. Sznajderman), Zarys kardiologii (red. H. Chlebus, W. Januszewicz), Elektrokardiografia praktyczna (B. Dąbrowska, A. Dąbrowski), Leczenie nadciśnienia tętniczego (M. Sznajderman, W. Januszewicz, I. Cybulska), Katecholaminy - rola w chorobach układu krążenia (W. Januszewicz, H. Chlebus, M. Sznajderman, B. Wocial). W ciągu ostatnich 15 lat pracownicy Kliniki opublikowali w piśmiennictwie krajowym i zagranicznym 380 prac. W Klinice przeprowadzono 10 przewodów habilitacyjnych i 39 doktorskich.

W roku 1948 w Szpitalu Sióstr Elżbietanek otwarto Oddział Chorób Układu Krążenia. Ordynatorem tego oddziału został Edmund Żera. W następnych latach oddział przemianowano na Katedrę i Klinikę Kardiologii; stała się ona jednostką dydaktyczną Studium Doskonalenia Lekarzy (SDL). Klinika od początku swojego istnienia utrzymywała wysoki poziom zarówno diagnostyczno-leczniczy, jak i naukowy. Badania diagnostyczne obejmowały zaburzenia rytmu serca oraz rozpoznawanie i kwalifikację do zabiegów kardiochirurgicznych wrodzonych i nabytych wad serca. W tym zakresie Klinika Kardiologii SDL miała priorytet w kraju. Nowoczesna aparatura oraz bardzo dobrze przygotowany zespół pozwalały na wszechstronne długofalowe analizy wyników operacyjnych, co miało istotne znaczenie na kształtowanie się poglądów polskich kardiologów na wartość leczniczą stosowanych metod terapeutycznych.

Liczącym się osiągnięciem tej Kliniki było wprowadzenie do postępowania terapeutycznego, u chorych po operacjach wad serca, reahabilitacji szpitalnej, sanatoryjnej i ambulatoryjnej. Klinika zorganizowała jeden z pierwszych ośrodków sanatoryjnych (Nałęczów) dla leczenia chorych po operacjach serca. Zespół Kliniki opracował zasady diagnostyki oraz kryteria kwalifikacji klinicznej do operacji wad serca, jak również jako jeden z pierwszych w kraju rozwinął i spopularyzował diagnostykę ultradźwiękową w chorobach serca.

Szczególną role w działalności diagnostyczno-leczniczej i naukowej Kliniki odegrał - początkowo jej asystent, a później kierownik Jan Kwoczyński. Dzięki głębokiej wiedzy w dziedzinie fizjologii, a także dużym zamiłowaniom techniką medyczną był on autorem lub współautorem wielu rozwiązań nowatorskich oraz konstrukcji prototypowych urządzeń stosowanych w kardiologii. Już we wczesnych latach pięćdziesiątych wspólnie z inżynierami Zakładu Budowy Aparatury Elektromedycznej Politechniki Warszawskiej - J. Kellerem i J. Ekielem - opracował aparat do wektokardiografii przestrzennej, który umożliwiał stereoskopową obserwacje i fotografię obrazu. Zespół za tę prace otrzymał Nagrodę Państwową IIo w 1952 roku. Później był mikrofon przełykowy, opracowany wspólnie z inż. Karlińskim (1963 r.). Zasada działania tego urządzenia była następująca: w połączonej z mikrofonem elektrodzie ekg pojawienie się wysokiego zwrotu ujemnego załamka P sygnalizowało osiągniecie przez czujnik poziomu lewego przedsionka. W tej pozycji zapisywał się w okresie skurczu serca szmer fali zwrotnej do lewego przedsionka, wskazując obecność niedomykalności mitralnej.

Na okres 10 lat (1963- 1973) Jan Kwoczyński opuścił Klinikę. W tym czasie kierował Kliniką Kardiologii Instytutu Reumatologii. Wówczas rozpoczęła się jego współpraca z inż. Tadeuszem Pałko. Klinika posiadała własne laboratorium elektroniki medycznej, gdzie konstruowane były prototypy aparatury kardiologicznej, miedzy innymi aparat do pomiaru rzutu minutowego za pomocą reografii impedacyjnej.

W Klinice Kardiologii CMKP, po przejściu w roku 1971 Edmunda Żery na emeryturę, funkcje p.o. kierownika Kliniki objęła Krystyna Ilmurzyńska. Klinika kontynuowała współprace z ośrodkami kardiologicznymi w zakresie kwalifikacji do operacji i rehabilitacji pooperacyjnej wrodzonych i nabytych wad serca.

Po dwuletnim sprawowaniu funkcji p.o. kierownika Kliniki przez K. Ilmurzyńską, w kwietniu 1973 roku powrócił do Kliniki Kardiologii Jan Kwoczyński, obejmując jej kierownictwo. Dalsza współpraca z inż. T. Pałko zaowocowała nowymi konstrukcjami prototypowymi: skonstruowano pulsomonitor i komputer rzutu minutowego.

Klinika nadal była jednym z wiodących ośrodków w diagnostyce wad serca metodami inwazyjnymi (W. Rużyłło, J. Kraszewski) i metodami nieinwazyjnymi (K. IImurzyńska).

W Klinice Kardiologii odbywały się coroczne sesje egzaminacyjne dla kandydatów na kardiologów z całego kraju.

W roku 1980 Jan Kwoczyński odszedł z Kliniki i wyjechał zagranicę. Kierownictwo Kliniki przejęła Krystyna Ilmurzyńska. Zespół Kliniki nadal prowadził dydaktykę podyplomową dla lekarzy specjalizujących się w kardiologii w dziedzinie diagnostyki nieinwazyjnej wad serca i echokardiografii.

Kierownikiem IV Kliniki Chorób Wewnętrznych powołanej w roku 1953, został Zdzisław Askanas. Dzięki zainteresowaniom kierownika, a także potrzebom leczniczym i dydaktycznym, Klinika prezentowała zdecydowanie profil kardiologiczny. W Klinice powstało wiele pracowni diagnostycznych, na ówczesne czasy nowatorskich, takich jak: wektokardiografii, elektrostymulacji, odczynów hormonalnych, badań immunologicznych, koagulologii. Zorganizowany został pierwszy w kraju, a także jeden z pierwszych w świecie Oddział Intensywnej Opieki Kardiologicznej (1963 r.). Z chwilą objęcia przez Z. Askanasa stanowiska konsultanta krajowego w zakresie kardiologii powołana została Centralna Poradnia Chorób Układu Krążenia o ogólnokrajowym zasięgu działania. Na bazie IV Kliniki Chorób Wewnętrznych i Centralnej Poradni Chorób Układu Krążenia z inicjatywy Z. Askanasa - powołany został Instytut Kardiologii AM w Warszawie. W latach 1965 - 1970 Instytut Kardiologii rozwinął się w jedną z nowocześniejszych placówek w Europie, posiadającą w swoim obrębie wszystkie niemal współczesne działy kardiologii: epidemiologię (Stefan Rywik) i rehabilitację kardiologiczną (Stanisław Rudnicki, Jan Tylka), intensywną terapię kardiologiczną (Jacek Żochowski, Zygmunt Sadowski), elektroterapię i elektrofizjologię (Mariusz Stopczyk, Marian Pieniak), zaburzenia rytmu serca i przewodzenia (Zygmunt Sadowski, Tadeusz Kraska), odczyny humoralne w chorobie niedokrwiennej serca (Leszek Ceremużyński, Jerzy Kuch) i problemy immunologiczne w świeżym zawale serca (Jerzy Kuch, Barbara Tenenbaum, Jerzy Mazurczak). Instytut utrzymywał szerokie kontakty z ośrodkami zagranicznymi, a w kraju uzyskał funkcję ośrodka referencyjnego; w szerokim zakresie prowadzone były konsultacje oraz szkolenie dla lekarzy z całego kraju. W tym czasie w Instytucie zostało wypracowanych wiele nowych, współcześnie rozwijanych dziedzin kardiologii. Wypracowany został "polski model" rehabilitacji pozawałowej, zaakceptowany i później propagowany przez Światową Organizację Zdrowia (ŚOZ). Prowadzone były w szerokim zakresie badania epidemiologiczne w Płocku, Sochaczewie i Warszawie. Wyniki tych badań, publikowane na forum międzynarodowym, wraz z innymi (studia amerykańskie we Fremingham) przyczyniły się do prowadzonych później na szeroką skalę przez ŚOZ studiów epidemiologicznych nad rozprzestrzenianiem się choroby niedokrwiennej serca i nadciśnienia tętniczego. Wprowadzona przez Instytut metoda rejestracji zapadalności na zawał serca została przyjęta jako modelowa w badaniach światowych.

Na podstawie tych wyników został opracowany przez Z. Askanasa i współpracowników Program zapobiegania i zwalczania chorób układu krążenia. Był on owocem pracy kilku komisji problemowych i wielu specjalistów z całej Polski. Program w formie książkowej został wydany w 1973 roku; przewidywał on działania zmierzające do zwalczania i zapobiegania chorobom układu krążenia - jako katastrofie społecznej. Niestety, program ten nie doczekał się nigdy swojej pełnej realizacji.

Po śmierci Zdzisława Askanasa w roku 1974 obowiązki dyrektora Instytutu Kardiologii objął Tadeusz Kraska. Kiedy został powołany Krajowy Instytut Kardiologii z lokalizacją w Warszawie (Anin), który przejął dotychczasowe funkcje o zasięgu krajowym i regionalnym Instytutu Uczelnianego, dalsze utrzymywanie Instytutu Kardiologii w Warszawskiej AM przestało być celowe. W roku 1976, wzorem ogólnego trendu w kraju, powstał Instytut Chorób Wewnętrznych I Wydziału Lekarskiego, a dotychczasowy Instytut Kardiologii został przekształcony w Klinikę Kardiologii, która stała się częścią składową tego Instytutu. Kierownikiem Kliniki pozostał nadal Tadeusz Kraska.

W tym czasie znacznej zmianie uległ skład osobowy Kliniki. Większość samodzielnych pracowników nauki odeszła z Kliniki, tworząc własne jednostki leczniczo-dydaktyczne, bądź zasilając powstały Krajowy Instytut Kardiologii. Klinika w swojej nowej strukturze posiada 70-łóżkowy oddział ogólny oraz 18-łóżkowy Oddział Intensywnej Opieki Kardiologicznej, wypełniający swoją funkcję w zakresie ostrej kardiologii wobec całego szpitala klinicznego przy ul. Banacha.

W Klinice istnieją następujące pracownie: elektrokardiografii z metodą Holtera, echokardiografii, testów wysiłkowych, cewnikowania serca, kontroli stymulatorów i farmakologii klinicznej.

Główne kierunki badań naukowych wiązane są z chorobą niedokrwienną serca i zaburzeniami rytmu, metodami ograniczania martwicy mięśnia sercowego i sposobami ich oceny, metodami leczenia fibrynolitycznego i rehabilitacji pozawałowej.

W ciągu ostatniego 15-lecia wielu asystentów Kliniki uzyskało awanse naukowe: 5 osób otrzymało habilitacje, a 17 - doktoraty; 3 osoby z 5 habilitowanych, to doświadczeni naukowcy jeszcze z "teamu" Z. Askanasa. Wkrótce po uzyskaniu "samodzielności" osoby te przeszły do innych jednostek kardiologicznych: Jacek Żochowski objął kierownictwo Kliniki Kardiologii Szpitala MSW Zygmunt Sadowski i Jerzy Korewicki przeszli do Instytutu Kardiologii, obejmując w nim samodzielne stanowiska. W roku 1964 komendantem Instytutu Medycyny Wewnętrznej CKP WAM w Warszawie został Dymitr Aleksandrow, a Wanda Wysznacka-Aleksandrow objęła kierownictwo I Kliniki tego Instytutu. Klinika zgodnie z zainteresowaniami jej liderów uzyskała profil kardiologiczny i to zarówno w swojej działalności naukowej, jak i leczniczej. Klinika prowadziła badania diagnostyczne i naukowe w pełnym zakresie kardiologicznym, choć na szczególne wyróżnienie zasługują prace związane ze świeżym zawałem serca, zaburzeniami rytmu i wstrząsem sercowo pochodnym. Liczne prace o dużym znaczeniu praktycznym obejmowały zagadnienia z dziedziny intensywnej opieki kardiologicznej, które miały swoje źródło w świetnie zorganizowanym Oddziale Intensywnej Opieki Medycznej (Andrzej Dyduszyński).

Na bazie dobrego warsztatu naukowego powstawały liczne prace naukowe. a także wiele podręczników o bardzo dużej wartości dydaktycznej, jak np. Diagnostyka elektrofizjologiczna (Aleksandrow D., Wysznacka W. - 1963), Intensywna terapia internistyczna (Red. D. Aleksandrow - 1981).
Na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych w Instytucie Chorób Wewnętrznych powstał świetnie wyposażony Zakład Kardiometrii, w którym Pracownia Echokardiografii (Jerzy Adamus) należała do najlepszych w kraju. W roku 1992, po odejściu W. Wysznackiej -Aleksandrow na emeryturę, kierownikiem Kliniki został Jerzy Adamus, wieloletni pracownik tego ośrodka.

Instytut Kardiologii (IK), jako jednostka resortowa, został powołany do życia zarządzeniem premiera 21 marca 1979 roku. Powołanie Instytutu Kardiologii było urzeczywistnieniem dążeń wielu polskich kardiologów, którzy we wczesnych latach sześćdziesiątych wskazywali na potrzebę jego utworzenia. Podwaliny teoretyczne, a i po części praktyczne, pod Resortowy Instytut Kardiologii położył Zdzisław Askanas i jego zespół. Niejako pierwowzorem Resortowego Instytutu Kardiologii był wcześniej powołany (1965 patrz s. 179) i kierowany przez Z. Askanasa Instytut Kardiologii w Warszawskiej Akademii Medycznej. Choć była to jednostka uczelniana, to jednak po wielokroć spełniała funkcje ogólnokrajowe; powołano w niej do życia wiele agend instytutowych, rozwinięto nowe dziedziny badawczo-rozwojowe, wykreowano strukturę organizacyjną Instytutu i wzory jego działania. Wiele z tych wzorów zostało później przeniesionych do Resortowego Instytutu Kardiologii. Wielu uczniów Z. Askanasa weszło w skład ścisłego kierownictwa Instytutu Kardiologii (J. Korewicki, S. Rudnicki, S. Rywik, Z. Sadowski).
Szczegółowe zadania Instytutu zostały określone w statucie z roku 1980.

"1. Planowanie, organizowanie i prowadzenie badań naukowych, prac badawczych, rozwojowych i wdrożeniowych w zakresie profilaktyki zwalczania chorób układu krążenia.

2. Koordynowanie prac w zakresie kardiologii i kardiochirurgii prowadzonych przez jednostki resortu zdrowia i opieki społecznej.

3. Opracowywanie analiz i ocen dotyczących stanu i rozwoju nauki w zakresie kardiologii teoretycznej, klinicznej i społecznej oraz zapobieganie i zwalczanie chorób układu krążenia.

4. Prowadzenie działalności profilaktycznej, diagnostycznej, leczniczej i rehabilitacyjnej w formie świadczeń klinicznych, ambulatoryjnych oraz konsultacji na potrzeby społecznego systemu ochrony zdrowia oraz innej działalności usługowej. określonej w przepisach odrębnych, w tym sprawowanie nadzoru specjalistycznego i szkolenia w zakresie chorób układu krążenia."

Uwarunkowania ustawowe, jak i potrzeby społeczne, powierzyły Instytutowi Kardiologii rolę Centrum w naszym kraju. Centrum koordynującego i wspierającego wszelkie działania w dziedzinie kardiologii - od badań naukowych po działalność leczniczą. Działalność tę stymulowały przede wszystkim społeczne potrzeby - niedostateczne pokrycie potrzeb zdrowotnych społeczeństwa, jak i konieczność zapobiegania i zwalczania chorób układu krążenia o charakterze wielkich epidemii. Rozwój takich chorób, jak choroba niedokrwienna serca, czy nadciśnienie tętnicze następował szybciej niż postęp środków przeznaczanych na ich zwalczanie.

Instytut Kardiologii sprawował krajowy nadzór specjalistyczny; odbywało się to za sprawą Krajowego Zespołu Kardiologicznego (Maria Hoffman - krajowy specjalista w latach 1980- 1990, a od 1991 - Zygmunt Sadowski) i Zespołu Kardiologicznego (Marian Śliwiński 1980- 1990, a od roku 1991 - Antoni Dziatkowiak z Akademii Medycznej w Krakowie). Główne zadania zespołu specjalistycznego to rozpowszechnianie wiedzy fachowej, wprowadzanie współczesnych technologii, starania o zapewnienie środków dla zakładów specjalistycznych oraz troska o dostępność i powszechność świadczeń leczniczych i kardiochirurgicznych dla społeczeństwa.

Zadania te, określone nieco pompatycznie, znakomicie obrazują dysonans ówczesnych czasów (lata osiemdziesiąte), jaki był pomiędzy deklaratywnością zamierzeń i możliwościami ówczesnej służby zdrowia. Ówczesne władze resortowe, a także centralne, nie były w stanie zapewnić wystarczających środków materialnych, aby lecznictwo kardiologiczne było powszechnie dostępne.

Jedynie w zakresie epidemiologii istniało w Polsce dość dobre rozeznanie. Kompleksowe bądź cząstkowe oceny i analizy prowadzone przez niektóre ośrodki, w czym przodowały Warszawa, Kraków i Wrocław, pozwalały na względnie dobre rozeznanie w zakresie rozpowszechniania się chorób układu krążenia w Polsce. Niemała w tym zasługa lnstytutu Kardiologii. Było to możliwe dzięki koordynowanym przez IK badaniom w ramach, najpierw problemu Resortowego, a następnie węzłowego czy Centralnego Programu Badawczo-Rozwojowego (CPBR) - pt. Zwalczanie chorób układu krążenia. Przedstawiony na tej podstawie stan zagrożenia chorobami układu krążenia i opracowany przez Instytut Kardiologii wespół z Polskim Towarzystwem Kardiologicznym program jego zwalczania (Narodowy Pogram Ochrony Serca - 1990) spowodowały jedynie pozorowane reakcje ze strony resortu i centralnych władz państwowych w kierunku podjęcia niezbędnych działań zapobiegawczych i leczniczych w kardiologii.

Z punktu widzenia formalnego nadzór specjalistyczny działał; odbywały się narady robocze specjalistów wojewódzkich, powoływani byli nowi specjaliści wojewódzcy, podejmowano próby usprawnienia organizacji opieki kardiologicznej. Działania te nie zdołały jednak zapewnić właściwego systemu sieci ośrodków kardiologicznych o powszechnej dostępności. Bardzo znaczny niedobór aparatury diagnostyczno-leczniczej w szpitalach i poradniach wojewódzkich, a nawet w jednostkach akademickich był powodem tego, że nawet istniejące ośrodki działały nieskutecznie i nienowocześnie. Alarmujący stan w kardiologii, był powodem wystąpienia Instytutu Kardiologii i Kardiologicznego Nadzoru Specjalistycznego (w jego imieniu Krajowy Specjalista - M. Hoffman i Przewodniczący Rady Naukowej Instytutu K. Jasiński) do Przewodniczącego Rady Państwa i Prezesa Rady Ministrów o pomoc w tej kryzysowej sytuacji. Spowodowało to przyznanie środków dewizowych na ten cel (z tzw. puli centralnej). Z funduszów tych, jak i z funduszy Centralnego Programu Badawczo-Rozwojowego, koordynowanego przez Instytut, została zakupiona pewna ilość aparatury diagnostycznej, w tym kilkadziesiąt echokardiografów, ergometrów i bieżni do prób wysiłkowych oraz dwie pracownie hemodynamiczne, co pozwoliło wyposażyć w aparaturę wiele ośrodków akademickich i wojewódzkich i poprawiło możliwości diagnostyczne w kraju.

Instytut Kardiologii prowadzi wysokospecjalistyczną działalność diagnostyczną i leczniczą w zakresie kardiologii i kardiochirurgii dla północno-wschodniego regionu kraju, w tym także częściowo dla województwa stołecznego. Chorzy z rejonu leżącego w bezpośrednim sąsiedztwie IK (Anin) są objęci lecznictwem specjalistycznym prowadzonym przez IK - ambulatoryjnym i szpitalnym.

Kontynuując działania podjęte w latach sześćdziesiątych przez Zdzisława Askanasa. Instytut prowadził i nadal prowadzi tzw. bank środków specjalnych, zaopatrując z funduszu centralnego wszystkie ośrodki kardiologiczne i kardiochirurgiczne w kraju w stymulatory, elektrody, cewniki, zastawki, oksygenatory itp. niezbędne do prowadzenia elektroterapii oraz zabiegów z zakresu kardiologii interwencyjnej czy kardiochirurgii.

Instytut prowadzi także intensywne szkolenia podyplomowe zarówno indywidualne, jak i w postaci kursów. Corocznie odbywa się 8- 10 kursów doskonalących z zakresu diagnostyki i terapii zaburzeń rytmu, rozpoznawania i leczenia choroby wieńcowej, echokardiografii, intensywnej opieki kardiologicznej, leczniczego zastosowania technik cewnikowania serca i zasad rehabilitacji chorych z zaburzeniami układu krążenia; comiesięczne szkolenia lekarzy rejonowych w ramach tzw. "spotkań z kardiologią" oraz 2 kursy atestacyjne rocznie z kardiologii, kończące się egzaminem specjalizacyjnym z kardiologii.

W Klinikach Instytutu Kardiologii (łącznie 319 łóżek) co roku leczonych jest ok. 5000 chorych, w tym w klinikach kardiochirurgicznych wykonuje się ok. 1000 operacji, z czego ok. 700 - w krążeniu pozaustrojowym. W zestawieniu z danymi krajowymi końca lat osiemdziesiątych są to wskaźniki wysokie.

W przychodniach przyklinicznych IK udzielano w tym czasie ok. 60 tys. porad ambulatoryjnych rocznie. Na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych działalność lecznicza IK na rzecz rejonu wykazywała się dużą dynamiką w odniesieniu do okresu poprzedniego.


Działalność klinik, zakładów
i samodzielnych pracowni


1. Klinika Choroby Wieńcowej - (kierownik: Zygmunt Sadowski).

W skład Kliniki wchodzi Oddział Zachowawczy (41 łóżek) i Oddział Intensywnej Opieki Kardiologicznej (8 łóżek). Klinika prowadzi także przychodnie przykliniczną, pracownie echo- i polikardiograficzną, elektrofizjologii klinicznej, kontroli stymulatorów i pracownie rejestracji ekg metodą Holtera.

Działalność naukowo-kliniczna koncentruje się głównie wokół diagnostyki i terapii choroby wieńcowej, diagnostyki i terapii opornych na terapie zaburzeń rytmu, współdziałając przy ich terapii kardiochirurgicznej, jak i szeroko prowadzonej ocenie klinicznej różnych leków kardiologicznych. W ramach centralnych programów badawczych Klinika koordynowała szereg wieloośrodkowych badań klinicznych, dotyczących np. terapii fibrynolitycznej w ostrej fazie choroby wieńcowej, a ostatnio prowadzone są badania w ramach międzynarodowego programu GUSTO. Klinika działalnością leczniczą obejmuje cześć rejonów Warszawy-Mokotowa głównie w zakresie choroby wieńcowej, zaburzeń rytmu serca i świeżego zawału serca. Rocznie Klinika przyjmuje ok. 1500 chorych.

2. Klinika Nadciśnienia Tętniczego - 36 łóżek (kierownik: Marek Sznajderman).

Klinika zajmuje się badaniami nad rolą niektórych mechanizmów humoralnych w patogenezie różnych postaci nadciśnienia tętniczego oraz optymalizacją leczenia hipotensyjnego.

3. Klinika Kardiologii Ogólnej i II Samodzielna Pracownia Hemodynamiki (kierownik: Witold Rużyłło).

W skład Kliniki wchodzi Oddział Kardiologii Ogólnej (31 łóżek) i Oddział Kardiologii Dziecięcej (6 łóżek). Pracownia składa się z dwóch stanowisk badań hemodynamicznych. Działalność naukowa tej Kliniki koncentruje się na diagnostyce kardiomiopatii i zapaleniach mięśnia serca, rozpoznawaniu i ocenie wskazań do leczenia pooperacyjnego wad serca u dzieci i młodzieży, przezskórnej śródnaczyniowej koronaroplastyce i walwuloplastyce. W tych ostatnich dwóch dziedzinach W. Rużyłło i jego zespół byli pionierami tych metod w Polsce i mają największe zasługi we wprowadzeniu, propagowaniu i ciągłym udoskonalaniu tych metod w Polsce.

W badaniach nad naturalną historią wirusowego i idiopatycznego zapalenia mięśnia serca Klinika Kardiologii Ogólnej brała udział w międzynarodowym programie, prowadzonym przez Komisje Kardiomiopatii Międzynarodowego Towarzystwa Kardiologicznego.

Zespół tej kliniki przez szereg lat wspólnie z l Kliniką Kardiochirurgii współpracował najpierw z amerykańskim Deborah Heart Center. a następnie ze Szpitalem im. Wilhelminy w Utrechcie w zakresie kwalifikacji operacyjnej i opieki pooperacyjnej nad dziećmi z wadami wrodzonymi układu krążenia. Efektem tej współpracy było nieodpłatne zoperowanie w tych ośrodkach około 500 dzieci i przeszkolenie tej problematyce szeregu lekarzy zarówno z IK, jak i innych ośrodków kardiologicznych i kardiochirurgicznych w kraju. Współpraca ta umożliwiła także rozszerzenie zakresu wykonywanych w Instytucie operacji kardiochirurgicznych o operacje wad wrodzonych u dzieci.

W klinice w ciągu roku jest leczonych ponad 1500 chorych, wykonuje się ponad 300 zabiegów plastycznych i ponad 3000 zabiegów diagnostycznych.

4. I Klinika Wad Serca (kierownik: do roku 1990 - Maria Hoffman, a od roku 1991 - p.o. kierownika Irena Rawczyńska).

Klinika w tym czasie miała 3 oddziały: Oddział A (20 łóżek), Oddział B (18 łóżek) i Oddział C (20 łóżek). Ten ostatni z początkiem roku 1990 został przemianowany na II Klinikę Wad Serca.

Główna działalność Kliniki to diagnostyka i kwalifikacja chorych z nabytymi i wrodzonymi wadami serca do leczenia operacyjnego, badania elektrofizjologiczne w ustalaniu wskazań do przecięcia dodatkowych szlaków przewodzenia (zespół WPW) oraz ocena stopnia dysfunkcji lewej komory w okresie przed- i pooperacyjnym.

W Klinice rocznie leczonych jest ponad 700 chorych. lstniejąca przy Klinice Poradnia Elektrofizjologii wykonuje w ciągu roku ponad 150 badań elektrofizjologicznych.

5. II Klinika Wad Serca (20 łóżek) - (kierownik: Jerzy Korewicki).

Wyłoniona w roku 1990 z Kliniki wyżej opisanej. Główne zadania Kliniki to ocena zaburzeń hemodynamicznych w przebiegu choroby wieńcowej, a także określanie zgodności obrazu klinicznego i warunków hemodynamicznych w nabytych wadach serca. Podstawowa jednak działalność usługowa Kliniki koncentruje się na diagnostyce i kwalifikacji chorych z wadami wrodzonymi serca do operacji. W ciągu roku leczy się w Klinice ok. 500 chorych. lstniejąca przy Klinice Pracownia Hemodynamiki Wysiłkowej wykonuje rocznie ok. 400 badań chorych z wadami serca.

6. Klinika Szybkiej Diagnostyki i Zakład Diagnostyki Nieinwazyjnej - (kierownik: Wanda Rydlewska-Sadowska).

Klinika ma 18 łóżek, a Zakład posiada pracownię ekg z rejestracją metodą Holtera, polikardiograficzną i echokardiograficzną. Działalność naukowa i lecznicza Kliniki i Zakładu koncentruje się głównie na diagnostyce nieinwazyjnej nabytych i wrodzonych wad serca oraz pierwotnych i wtórnych chorób mięśnia serca oraz ocenie hemodynamicznych zaburzeń metodą Dopplera, a także na diagnostyce i leczeniu opornych na leczenie arytmii oraz na nieinwazyjnych badaniach kontrolnych po operacjach kardiochirurgicznych dorosłych i dzieci. Klinika i Zakład swoim zasięgiem obejmują w znacznej części chorych leczonych w Poliklinice i Punkcie Konsultacyjnym z wielu szpitali warszawskich.

Rocznie w Klinice jest leczonych ponad 700 chorych, a w Pracowni Diagnostycznej wykonuje się ok. 80 tys. różnych badań diagnostycznych.

7. Klinika i Zakład Rehabilitacji Kardiologicznej - (kierownik: Stanisław Rudnicki).

Oddział Kliniczny w IK liczy 18 łóżek, a Oddział Rehabilitacji Kardiologicznej w Konstancinie - 47 łóżek. Klinika posiada dwie pracownie - Pracownię Kinezyterapii i Pracownię Prób Wysiłkowych.

Działalność naukowa i lecznicza obydwu tych jednostek obejmuje przede wszystkim rehabilitację szpitalną chorych po przebytym zawale serca i po operacjach kardiochirurgicznych, wypracowuje modele postępowania rehabilitacyjnego upowszechniane w kraju. Łącznie w ciągu roku leczy się w Klinice i Zakładzie ponad 360 chorych.

8. Oddział lntensywnej Opieki Kardiologicznej (8 łóżek) - (kierownik: Janina Stępińska).

Oddział zajmuje się hospitalizacją chorych ze świeżym zawałem serca, niestabilną dusznicą bolesną, zaburzeniami rytmu i wstrząsem kardiogennym. W oddziale kwalifikuje się także chorych do wszczepień układu stymulującego serce, a także monitoruje chorych po badaniach elektrofizjologicznych i zabiegu PTCA. Rocznie Oddział leczy ok. 800 chorych, głównie z chorobą niedokrwienną serca i zaburzeniami rytmu.

9. I Klinika Kardiochirurgii - (kierownik: Marian Śliwiński).

Działalność naukowa Kliniki ma charakter czysto kliniczny i bezpośrednio wynika z kierunków działalności leczniczej. Prowadzone prace prospektywne i ocena wyników stosowanych metod leczenia jest rozszerzona o problematykę opieki pooperacyjnej i kardioanastezji. Klinika współpracuje z Kliniką Kardiochirurgii Katolickiego Uniwersytetu w Leuven, Deutsche Herzcentrum w Berlinie, Deborah Heart Center w USA i Szpitalem im. Wilhelminy w Utrechcie, efektem której było przeszkolenie szeregu lekarzy i rozszerzenie działalności operacyjnej w zakresie operacji na układzie wieńcowym, operacji wad wrodzonych u dzieci, a przede wszystkim rozpoczęcie pionierskich w kraju operacji chirurgicznego leczenia zaburzeń rytmu i przewodzenia. Rocznie w Klinice leczonych jest 1020 chorych i wykonuje się ok. 780 zabiegów chirurgicznych, w tym ok. 600 w krążeniu pozaustrojowym.

10. II Klinika Kardiochirurgii - (kierownik: Wacław Sitkowski).

Działalność naukowa Kliniki koncentruje się głównie wokół działalności leczniczej, przede wszystkim leczenia chorych z chorobą wieńcową. Klinika współpracuje z Instytutem Chirurgii Serca i Naczyń im. Bakulewa w Moskwie, czego efektem było rozpoczęcie pionierskich w kraju operacji dotyczących chirurgicznego leczenia zaburzeń rytmu i przewodzenia serca.

Rocznie w Klinice leczonych jest ok. 880 chorych i wykonuje się ok. 600 zabiegów chirurgicznych, w tym około 400 w krążeniu pozaustrojowym.

Wśród kilku zakładów i samodzielnych pracowni na wymienienie zasługuje przede wszystkim Zakład Epidemiologii i Prewencji Chorób Układu Krążenia (kierownik, Stefan Rywik) zajmuje się oceną zdrowotności w zakresie kardiologii w Polsce i prowadzi szeroką współpracę międzynarodową, głównie ze Światową Organizacją Zdrowia i Narodowym Instytutem Serca, Płuc i Krwi w Bethezdzie (USA). W skład zakładu wchodzą 3 pracownie: Pracownia Badań Epidemiologicznych, Pracownia Dokumentacji Badań Naukowych i Pracownia Analiz Matematycznych.

Główne kierunki działania Zakładu:

1. monitorowanie umieralności, zachorowalności i śmiertelności na choroby układu krążenia, a zwłaszcza zawałów serca oraz czynników determinujących te wskaźniki.

2. monitorowanie umieralności, chorobowości i śmiertelności szpitalnej w Polsce, spowodowanej chorobami układu krążenia oraz

3. ocena wpływu sposobu żywienia na zachorowalność na choroby układu krążenia.

Ponadto, w Instytucie Kardiologii działają następujące zakłady i pracownie: Zakład Organizacji Opieki Kardiologicznej (M. Miśkiewicz), Zakład Radiologii Ogólnej (O. Kapuściński), Zakład Biochemii Klinicznej (D. Sitkiewicz), Zakład Gospodarki Krwią i Koagulologii (Z. Kotliński), Pracownia Lipidowa (E. Chodkowska), Samodzielna Pracownia Hemodynamiki (Z. Purzycki), Samodzielna Pracownia Fizjopatologii Układu Oddechowego (P. Gutkowski), Samodzielna Pracownia Ogólnej Metodologii Badań i Socjoepidemiologii (J. Bejnarowicz) oraz Przychodnia Przykliniczna (A. Gawlik-Tomassi) i Zakład Elektroniczny Techniki Obliczeniowej (E. Okuljar).

Ogółem w Instytucie Kardiologii zatrudnionych było w latach dziewięćdziesiątych ponad 1100 pracowników, w tym około 370 na tzw. siatce Instytutu, sponsorowanej przez KBN (95 pracowników naukowo-badawczych oraz 274 pracowników inżynieryjno-technicznych) oraz około 810 pracowników zatrudnionych na tzw. siatce służby zdrowia, sponsorowanej przez MZiOS (w tym 55 lekarzy, 20 pracowników z wykształceniem inżynieryjno-technicznym i 430 pielęgniarek i techników). W IK zatrudnionych było w tym okresie 10 profesorów i 5 docentów habilitowanych.

Początek i rozwój II Kliniki Kardiologii Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego jest związany ze Szpitalem Grochowskim przy ul. Grenadierów 51. W roku 1974 w szpitalu tym powstał Ośrodek Naukowo Dydaktyczny AM, a ordynatorem jednego z dwóch oddziałów został Leszek Ceremużyński. Oddział sąsiedni na tym samym piętrze objął Jerzy Kuch. Obaj byli uczniami Zdzisława Askanasa, po śmierci którego odeszli z Instytutu Kardiologii, rozpoczynając samodzielna działalność. Ośrodek spełniał rolę terenowej lecznicy dla wielkiej dzielnicy Warszawy (Praga Południe ok. 300 tys. ludności), a jednocześnie był placówka dydaktyczną Uczelni.

Rozpoczynając w bardzo skromnych warunkach, gdzie podstawowym wyposażeniem był jednokanałowy aparat ekg (E- 10), w ciągu kilku lat Ośrodek stał się pełnosprawnym oddziałem internistycznym o profilu kardiologicznym z 10-łóżkowym pododdziałem Intensywnej Opieki Kardiologicznej, wyposażonym w podstawową aparaturę do monitorowania i elektrokardioterapii.

Pod koniec roku 1980 Leszek Ceremużyński wraz z zespołem przeszedł do Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego, tworząc II Klinikę Kardiologii tejże uczelni, nadal zlokalizowaną w Szpitalu Grochowskim. Natomiast Jerzy Kuch z zespołem przeniósł się do nowego Szpitala Bródnowskiego, gdzie zorganizował Klinikę Kardiologii II Wydziału Lekarskiego AM w Warszawie.

Nowa sytuacja Kliniki Kardiologii CMKP narzuciła konieczność szczególnie intensywnej pracy nad przygotowaniem nowego, trudnego programu dydaktycznego dla słuchaczy po dyplomie.

W roku 1975 L. Ceremużyński został mianowany Specjalistą Wojewódzkim do spraw Kardiologii dla Warszawy. Zespół kliniczny wykonywał tym samym dodatkowe działania dla placówek służby zdrowia Warszawy i województwa stołecznego.

Dzięki prowadzeniu opieki nad zakładami pracy, a także dzięki współpracy międzynarodowej Klinika uzyskała środki na zakup nowoczesnej aparatury dla nowo powstających pracowni i laboratoriów Kliniki. Zespół kliniczny wzmacniał się stale o zdolną młodzież, wychowanków Studenckiego Koła Naukowego, która z biegiem czasu podejmowała poważne prace naukowe. Oryginalne badania Kliniki były przedstawiane na światowych kongresach kardiologicznych i publikowane w czołowych czasopismach.

W 1990 roku L. Ceremużyński otrzymał propozycję z Uniwersytetu Oxford, aby wejść w skład międzynarodowych badań ISIS (badania nad leczeniem środkami fibrynolitycznymi w ostrym zawale serca). Klinika zorganizowała "Polską Grupę ISIS-3", a po zakończeniu tych badań podjęła się organizacji "Polskiej Grupy ISIS-4" (badania nad zastosowaniem mononitratów i captoprilu w ostrym zawale serca).

Klinika prowadzi stałą działalność dydaktyczną podyplomową, między innymi organizuje coroczne spotkania w Teatrze Polskim na tematy najnowszych problemów w kardiologii. W roku 1989 Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego wybrało swym Prezesem Leszka Ceremużyńskiego i tym samym Klinika stała się siedzibą Zarządu Głównego PTK. Od roku 1990 w Klinice znajduje się Redakcja "Kardiologii Polskiej", w związku z czym znaczna część zespołu jest zaangażowana wypracowywanie możliwie najwyższego poziomu pisma.

Owocem tej wielokierunkowej pracy Kliniki są liczne awanse zespołu lekarskiego; 15 asystentów uzyskało stopień naukowy doktora medycyny, 1 - habilitację.

Katedra i Klinika Kardiologii II Wydziału Lekarskiego AM w Warszawie jest względnie młodym ośrodkiem akademickim; została powołana przez Rektora Uczelni z początkiem 1981 roku. Kierownikiem jej został Jerzy Kuch. Cały niemal zespół lekarski wywodził się z Ośrodka Naukowo-Dydaktycznego AM, który powstał w roku 1974 w Szpitalu Grochowskim dla realizacji zadań dydaktycznych II Wydziału Lekarskiego AM. W oddanym w roku 1981 nowym Szpitalu Wojewódzkim Klinika uzyskała dobre warunki dla działalności leczniczej i naukowo-dydaktycznej; 70 łóżek ogólnokardiologicznych - 9 łóżek Oddziału Intensywnej Opieki Kardiologicznej stanowiło materialną bazę dla dztałalności leczniczej.

Od początku swego istnienia Klinika prowadzi nauczanie kardiologii i pulmonologii dla V kursu (ok. 150 studentów). Ponadto, nieprzerwanie prowadzone jest szkolenie podyplomowe; stale przebywa na krótko- lub długoterminowym stażu od 10 do 15 lekarzy.

W minionym dziesięcioleciu systematycznie rozbudowywano zaplecze diagnostyki Kliniki. Duża w tym zasługa dyrektora Szpitala (Tadeusza Sikorskiego), choć także i samego zespołu, który przez udział w różnych programach naukowych pozyskiwał w ten sposób fundusze nie tylko na badania naukowe, ale także na zakup aparatury badawczej. Dzięki temu powstały - zakład i pracownie diagnostyczne o szerokim zakresie działania:

Zakład Zaburzeń Rytmu (M. Dłużniewski), w skład którego wchodzą pracownie: wszczepiania i kontroli stymulatorów (W. Mojkowski), Holterowska (J. Król), elektrofizjologii (E. Szczepańczyk), echokardiografii (W. Braksator).