Proces nowotworowy oraz chemioterapia zwiększają ryzyko zakrzepicy w porównaniu z populacją ogólną odpowiednio 4,1- i 6,5-krotnie. Powikłania żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej stanowią główną przyczynę zgonów w przebiegu choroby nowotworowej. Szereg schorzeń związanych jest z ryzykiem zakrzepicy, m.in. zespół antyfosfolipidowy, małopłytkowość indukowana heparyną, niektóre nowotwory złośliwe oraz hiperhomocyteinemia. Z uwagi na częściowo wspólne mechanizmy zakrzepicy żylnej i tętniczej postulowany jest związek pomiędzy dyslipidemią i rozwojem żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej (VTE). Dyslipidemia odgrywa główną rolę w patomechanizmie procesu aterotrombozy – wpływa niekorzystnie na funkcję komórek śródbłonka, aktywuje płytki krwi oraz osoczowy układ krzepnięcia. Powiązanie dyslipidemii i VTE dowiedziono w szeregu badań epidemiologicznych. W trzech próbach kliniczno-kontrolnych wykazano związek pomiędzy dyslipidemią lub podwyższonym stężeniem lipoproteiny (a) i wystąpieniem VTE. Statyny są najskuteczniejszymi lekami obniżającymi stężenie cholesterolu. Ich skuteczność w zmniejszaniu chorobowości i śmiertelności z przyczyn wieńcowych wykazano w badaniach dotyczących zarówno profilaktyki pierwotnej, jak i wtórnej. Poza korygowaniem parametrów lipidowych, statyny mają szereg działań plejotropowych, m.in. poprawiają funkcję śródbłonka, wywierają efekt przeciwzapalny oraz przeciwzakrzepowy. Devaraj i wsp. wykazali, że simwastatyna stosowana przez 8 tygodni u chorych z zespołem metabolicznym powoduje obniżenie stężenia białka C-reaktywnego (CRP) istotnie większe aniżeli placebo. Podobne wyniki uzyskali autorzy programu JUPITER – terapia rosuwastatyną stosowana w grupie zdrowych osób dorosłych przez okres średnio 1,9 roku spowodowała redukcję stężenia CRP o 37% oraz istotne zmniejszenie częstości przypadków VTE (HR w porównaniu z placebo 0,57). W innym retrospektywnym badaniu kohortowym wykazano 22-procentową redukcję ryzyka względnego zakrzepicy żył głębokich (DVT) u starszych osób leczonych statyną. Podobny ochronny wpływ statyn na występowanie DVT zaobserwowano wśród uczestniczek programu HERS. Na podstawie aktualnego stanu wiedzy postuluje się rolę statyn w profilaktyce pierwotnej u osób z wysokim ryzykiem powikłań zakrzepowo-zatorowych.
Omawiana praca to retrospektywne badanie kliniczno-kontrolne, którego celem była ocena związku pomiędzy stosowaniem statyny i wystąpieniem epizodów VTE w grupie chorych z guzem litym pochodzenia nowotworowego. Grupę badaną stanowili pacjenci z nowotworem o różnej lokalizacji (nowotwór piersi, jelita grubego, płuc, prostaty, żołądka, przełyku, jajnika, nerki lub mózgu) przyjmowani do Einstein Medical Center, którzy w ciągu co najmniej 2 miesięcy poprzedzających hospitalizację stosowali jedną ze statyn (simwastatynę, atrowastatynę, rosuwastatynę, lowastatynę, prawastatynę lub fluwastatynę). Grupę kontrolną stanowili pacjenci, którzy nie stosowali leku lub stosowali go krócej niż 2 miesiące przed przyjęciem.
Spośród 1194 chorych z guzem litym wybrano 740, których ostatecznie włączono do badania. Diagnozę DVT potwierdzano w obrazowaniu żył udowych oraz podkolanowych metodą doplera. Zatorowość płucną (PE) rozpoznawano na podstawie wyniku tomografii komputerowej tętnic płucnych lub scyntygrafii wentylacyjno-perfuzyjnej płuc. Chorzy, u których postawiono rozpoznanie DVT lub PE, zostali włączeni do grupy VTE.
Średnia wieku badanej grupy wyniosła 65 lat (SD 13), 53% stanowiły kobiety, a 76% osoby pochodzenia afroamerykańskiego. Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa wystąpiła u 132 (18%) osób, w tej grupie u 31% chorych obecna była dyslipidemia, a 26% (n = 194) osób przyjmowało statynę. Obserwacja w grupie osób leczonych statyną trwała średnio 10,2 miesiąca (zakres 2–41 miesięcy). Standardową dawkę statyny (do 40 mg/dobę) otrzymywało 95% chorych. Wśród osób przyjmujących dwie najczęściej stosowane statyny, mniej incydentów VTE wystąpiło w grupie simwastatyny niż w grupie atorwastatyny (7,7 vs 8,5%, p = 0,029). Wywiad cukrzycy lub nadciśnienia tętniczego nie wpływał na ryzyko VTE (dla obu schorzeń OR wyniosły odpowiednio: 0,94, 95% CI 0,61–1,45 i 0,82, 95% CI 0,56–1,22). Czynnikami istotnie zwiększającymi ryzyko rozwoju VTE były natomiast: unieruchomienie (OR 2,52, 95% CI 1,58–4,01), udokumentowana obecność ognisk przerzutowych (OR 2,44, 95% CI 1,64–3,63) oraz aktualnie stosowana chemioterapia (OR 2,07, 95% CI 1,34–3,22). Do czynników związanych z mniejszym ryzykiem wystąpienia VTE należały: palenie papierosów (OR 0,62, 95% CI 0,39–0,98), przyjmowanie kwasu acetylosalicylowego (ASA) (OR 0,57, 95% CI 0,34–0,96) oraz terapia statyną (OR 0,33, 95% CI 0,19–0,57). Stosowanie statyny zmniejszało ryzyko obu postaci żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej (OR dla DVT i PE wyniosły odpowiednio: 0,39, 95% CI 0,2–0,76 i 0,29, 95% CI 0,08–0,97). W analizie wieloczynnikowej terapia statyną pozostawała niezależnym czynnikiem zmniejszającym zagrożenie VTE (OR 0,33, 95% CI 0,19–0,59, p = 0,001), z kolei ochronne działanie palenia papierosów oraz stosowania ASA traciły znamienność statystyczną (OR dla obu czynników wyniosły odpowiednio: 0,63, 95% CI 0,39–1,01 i 0,69, 95% CI 0,39–1,2).
W omawianej pracy poddano analizie związek pomiędzy obecnością czynników ryzyka VTE i chorób współistniejących a występowaniem przypadków VTE i stosowaniem statyn w grupie hospitalizowanych pacjentów z chorobą nowotworową. Unieruchomienie, udokumentowana obecność ognisk przerzutowych oraz stosowana chemioterapia stanowiły czynniki związane ze zwiększonym ryzykiem VTE – obserwacja ta pozostaje w zgodzie z wynikami wcześniejszych badań. Stosowanie ASA nie chroniło przed VTE i wynik ten potwierdza wnioski uzyskane w niedawno opublikowanym badaniu z randomizacją dotyczącym stosowania ASA w grupie zdrowych kobiet (interwencja ta okazała się nieskuteczna w długoterminowej profilaktyce VTE). Wstępna ocena danych wskazywała na protekcyjne oddziaływanie palenia, czego jednak nie potwierdziła analiza wieloczynnikowa. Wydaje się, że wśród osób niepalących więcej było chorych pozostających w stanie unieruchomienia w trakcie trwania badania, co stanowiło czynnik zwiększający ryzyko VTE. Zatem włączenie tego parametru do analizy wieloczynnikowej mogło się przyczynić do niedoszacowania wpływu palenia na zagrożenie wystąpieniem VTE.
Wyniki pracy dostarczają wstępnych dowodów na rolę statyn w profilaktyce VTE. W szeregu wcześniejszych badań przedklinicznych wykazano plejotropowe działanie statyn, które przyczyniając się do poprawy funkcji śródbłonka, mogłyby teoretycznie zapobiegać propagacji skrzepliny w układzie naczyniowym. Ponadto udowodniono, że pacjenci z wysokim stężeniem apolipoproteiny A1 i cholesterolu HDL maja niższe ryzyko wystąpienia nawrotowej VTE. Stosowanie statyn jest bezpieczne, wiąże się z niewielkim ryzykiem działań niepożądanych. Wzrost aktywności transaminaz wątrobowych jest częstym efektem ubocznym, zazwyczaj zależnym od zastosowanej dawki statyny (objaw stwierdzany jest u 0,2 i 2,3% chorych leczonych odpowiednio 10 i 80 mg atorwastatyny). Jak dotąd podstawowym lekiem stosowanym w profilaktyce i leczeniu VTE pozostaje warfaryna, ale jej stosowanie ma liczne, dobrze znane ograniczenia. W szczególności warfaryna jest przeciwwskazana u chorych z aktywnym krwawieniem wewnątrzczaszkowym, a u pacjentów z ogniskami przerzutowymi w ośrodkowego układu nerwowego terapia doustnym antykoagulantem powinna być bardzo ściśle monitorowana. Być może bezpieczną opcję terapeutyczną w tej grupie chorych mogłoby stanowić przyjmowanie statyny.
Wśród ograniczeń badania autorzy wymieniają m.in.: (1) jego retrospektywny charakter, (2) niekompletne dane dotyczące parametrów lipidowych oraz poziomu markerów zapalnych, (3) brak kategoryzacji stosowanych dawek poszczególnych satyn, co uniemożliwia ocenę zależności efektu działania leku od jego dawki.
Podsumowując – wykazano, że stosowanie statyn u chorych z litym guzem nowotworowym wiąże się z mniejszym ryzykiem wystąpienia VTE. Jest to jedno z pierwszych tego typu doniesień, wymaga zatem potwierdzenia w prospektywnych badaniach z randomizacją kontrolowanych placebo.